Pionowa bruzda między brwiami to okolica, na której medycyna estetyczna ma najwięcej danych — bo od niej zaczęła. Zebraliśmy 13 recenzowanych publikacji: metaanalizy na tysiącach osób, badania nad czasem działania i dawką, prace anatomiczne oraz przegląd o opadnięciu powieki. Podajemy liczby: ile miesięcy, ile jednostek, jakie ryzyko.
Autor: zespół Velvet Skin Clinic · Publikacja: 13 sierpnia 2026 · Czas czytania: ok. 11 minut · Źródła zweryfikowane 13.08.2026
Metaanaliza siedmiu badań randomizowanych z placebo na 1 474 osobach dała ryzyko względne skuteczności 33,54 przy standardowej dawce 20 jednostek. Analiza sekwencyjna 14 badań na 8 369 osobach potwierdza, że wynik przekroczył progi wymaganej informacji — dalsze badania go nie odwrócą.
Metaanaliza czasu działania na 621 osobach: mediana 120 dni dla zmarszczek dynamicznych i 131 dni w spoczynku. Ponad połowa osób odpowiadających na leczenie utrzymała korzyść przez cztery miesiące. Szczyt działania wypada między trzydziestym i sześćdziesiątym dniem.
Opadnięcie powieki to rozprzestrzenienie się substancji na mięsień dźwigacz powieki górnej. Badanie sekcyjne pokazało, dlaczego bywa nieprzewidywalne: część osób ma otwór nadoczodołowy, czyli anatomiczne przejście z okolicy brwi wprost pod strop oczodołu — a część go nie ma. Tej różnicy nie widać z zewnątrz. Powikłanie jest rzadkie, ustępuje samoistnie i należy do znanego ryzyka zabiegu.
Wniosek praktyczny: efekt jest pewny, ale ograniczony w czasie i zależny od anatomii konkretnej twarzy. Dłuższe działanie kupuje się wyższą dawką. Ryzyko obniża znajomość anatomii okolicy — obniża, bo część zmienności budowy jest niewidoczna z zewnątrz i dlatego zabieg ma opisane powikłania, a nie ich brak.
Wyszukiwanie objęło PubMed/MEDLINE i Europe PMC, stan na 13.08.2026, dla haseł glabellar lines, glabellar frown lines i botulinum toxin w połączeniu z randomizacją, dawką i czasem działania. Do artykułu weszło 13 pozycji: metaanaliza sieciowa, trzy metaanalizy klasyczne, przegląd systematyczny z analizą sekwencyjną, trzy badania randomizowane, badanie prospektywne z oceną trójwymiarową, pilotaż oraz trzy prace anatomiczne.
Trzy z cytowanych prac mają zadeklarowane powiązanie z producentem preparatu, a w jednej wszyscy autorzy są jego płatnymi konsultantami. Oznaczamy to przy każdej pozycji, bo to właśnie ta praca podaje najdłuższe czasy działania. Wszystkie 13 prac sprawdziliśmy pod kątem wycofania — żadna nie jest wycofana.
W tekście posługujemy się określeniem „toksyna botulinowa typu A” — czyli nazwą substancji, nie nazwą handlową preparatu. Nazwy własne pojawiają się wyłącznie tam, gdzie są cytatem z publikacji. Nie porównujemy również preparatów w kategoriach lepszy–gorszy, bo różnice w badaniach dotyczą dawek i jednostek, które nie są między sobą wymienne.
Najpierw analizy zbiorcze, potem badania nad czasem działania i dawką, na końcu anatomia i powikłania. Ostatnia grupa jest najważniejsza w praktyce, choć w materiałach marketingowych pojawia się najrzadziej.
Analiza objęła wyłącznie badania podwójnie zaślepione z dawką 20 jednostek. Zbiorczy odsetek skuteczności w ocenie badaczy był istotnie wyższy niż w grupach kontrolnych (RR 33,54; 95% CI 18,65–60,33). Poprawa dotyczyła także zmarszczek widocznych w spoczynku (RR 5,88; 95% CI 3,49–9,91).
Guo Y i wsp., Plast Reconstr Surg 2015 · PMID 26313835
Finansowanie: grant nieprzemysłowy
Przy łącznej dawce 64 jednostek na zmarszczki gładzizny, kurze stopki i czoło powrót do stanu wyjściowego następował po 182 dniach (95% CI 179–215). Skumulowana krzywa przekroczyła wymaganą wielkość informacji, co oznacza, że pytanie o skuteczność jest rozstrzygnięte i dalsze badania nie zmienią wniosku.
Rahman E i wsp., Aesthet Surg J 2023 · PMID 36099476
Finansowanie: niezależne
Porównano wszystkie formulacje toksyny botulinowej typu A dopuszczone do korekty zmarszczek gładzizny. Każda była wyraźnie skuteczniejsza od placebo. Jeden z nowszych preparatów uzyskał najwyższą pozycję w rankingu odsetka osób z poprawą o co najmniej jeden i dwa stopnie w pierwszym miesiącu.
Li X i wsp., Aesthetic Plast Surg 2023 · PMID 36097079
Finansowanie: niezależne
Po dawce 20 jednostek 84,2% osób było w trzydziestym dniu klasyfikowanych jako odpowiadające na leczenie. W tej grupie ponad połowa utrzymała korzyść przez cztery miesiące. Wyższa ocena własna w trzydziestym dniu wiązała się z dłuższym działaniem na zmarszczkach dynamicznych, ale nie na statycznych.
Glogau R i wsp., Dermatol Surg 2012 · PMID 23106853
Finansowanie: autorzy powiązani z producentem
Mediana czasu działania: 183 dni przy 40 jednostkach wobec 149 i 148 dni przy dwóch różnych preparatach w dawce 20 jednostek. Zaobserwowano 36 zdarzeń niepożądanych, z czego 32 łagodne i 4 umiarkowane; żadne nie było poważne. Średni wiek uczestników 47 lat, u 69,5% zmarszczki były nasilone.
Fagien S i wsp., Aesthet Surg J 2024 · PMID 38506148
Finansowanie: wsparcie nieprzemysłowe deklarowane
Zwiększenie dawki od dwóch do pięciu razy powyżej rejestracyjnej, w zależności od preparatu, dawało medianę czasu działania około dziewięciu miesięcy bez wzrostu liczby zdarzeń niepożądanych. Zadowolenie i naturalność wyglądu utrzymały się. Autorzy zaznaczają, że danych jest wciąż niewiele. Wszyscy są płatnymi konsultantami producenta — i dlatego czytamy tę pracę ostrożnie.
Kaufman-Janette J i wsp., Toxins (Basel) 2021 · PMID 34357966
Finansowanie: wszyscy autorzy — płatni konsultanci producenta
W pierwszym miesiącu poprawę o co najmniej dwa stopnie równocześnie w ocenie badacza i uczestnika odnotowano u 82,9% osób leczonych i 0% w grupie placebo. Ocena „brak lub łagodne”: 96,3% wobec 4,5%.
Shridharani SM i wsp., Aesthet Surg J 2024 · PMID 38913088
Finansowanie: badanie producenta
Początek działania jest szybki, szczyt wypada między trzydziestym i sześćdziesiątym dniem. Ponad 80% uczestników było zadowolonych do sześćdziesiątego dnia, a wielu oceniało swój wygląd jako młodszy o około cztery lata w czwartym i dwunastym tygodniu. Mediana czasu działania w badaniach rejestracyjnych: 120 dni. Efekt poprawiał się przy kolejnych zabiegach.
Carruthers J i wsp., Medicine (Baltimore) 2023 · PMID 37499082
Finansowanie: autorzy powiązani z producentem
Nieregularność powierzchni w spoczynku spadła o 17% po trzydziestu dniach i 24% po dziewięćdziesięciu. Przy maksymalnym skurczu odpowiednio o 26% i 21%. Wszystkie wyniki p < 0,0001. To rzadki przykład obiektywnego, przyrządowego pomiaru w tej okolicy — bez oceny fotograficznej.
Rappl T i wsp., Aesthetic Plast Surg 2019 · PMID 30311033
Finansowanie: niezależne
Przyczyną jest osłabienie mięśnia dźwigacza powieki górnej w wyniku miejscowego rozprzestrzenienia się substancji. Pojawia się między trzecim i czternastym dniem i ustępuje wraz z zanikaniem działania. Można je częściowo odwrócić kroplami z apraklonidyną lub oksymetazoliną. Najważniejsze ustalenie tej pracy jest anatomiczne: u części osób występuje otwór nadoczodołowy, tworzący bezpośrednie przejście z okolicy brwi pod strop oczodołu wzdłuż pęczka nerwowo-naczyniowego. To wariant budowy, którego nie da się stwierdzić z oglądu. Autorzy podają też, że powikłanie jest częstsze u osób wykonujących zabieg rzadziej — ale wnioskują z tego postulat szkoleniowy, a nie rozstrzygnięcie o winie w pojedynczym przypadku.
Nestor MS i wsp., J Cosmet Dermatol 2021 · PMID 34378298
Finansowanie: niezależne
Autorzy wyznaczyli optymalne punkty wkłucia w mięsień marszczący brwi na podstawie zewnętrznych punktów odniesienia i proponują je jako standard postępowania. Uzasadnienie: im dokładniej opisana anatomia okolicy, tym mniejsze ryzyko opadnięcia powieki i nieprawidłowego ustawienia brwi. To praca o doskonaleniu metody, a nie o przypisywaniu odpowiedzialności.
Yi KH i wsp., Toxins (Basel) 2022 · PMID 35448877
Finansowanie: niezależne
Mięsień czołowy podnosi brwi, a mięsień marszczący brwi, obniżacz brwi, mięsień podłużny nosa i mięsień okrężny oka je obniżają. Dawkę i technikę trzeba dobrać do zmiennej anatomii i masy mięśni, a nie do gotowego schematu — inaczej pojawia się opadnięcie brwi.
Lorenc ZP i wsp., Aesthetic Plast Surg 2013 · PMID 23846022
Finansowanie: wsparcie nieprzemysłowe
Trzy cykle podania wyłącznie w okolicę gładzizny, przez siedem miesięcy. Skala nasilenia zmarszczek gładzizny spadła z 3,0 do 1,0 (p < 0,001), skala zmarszczek czoła z 3,0 do 1,0 (p = 0,005), przesunięcie skóry czoła z 37,2 mm do 17,9 mm (p < 0,01). Położenie brwi nie zmieniło się. To pilotaż na małej grupie — sygnał, nie wskazanie.
Munoz-Lora VRM i wsp., J Cosmet Dermatol 2025 · PMID 40772568
Finansowanie: niezależne
Za pionową bruzdę między brwiami odpowiada głównie mięsień marszczący brwi, wspierany przez mięsień podłużny nosa i obniżacz brwi. Naprzeciw nich stoi mięsień czołowy, który brwi podnosi. Cała okolica to układ przeciwstawnych sił, a nie pojedynczy mięsień do rozluźnienia.
Przegląd anatomii czynnościowej opisuje konsekwencję praktyczną: dawka i technika muszą być dobrane do zmiennej anatomii i masy mięśni konkretnej osoby. Zastosowanie gotowego schematu u kogoś, kto ma silny mięsień czołowy albo nisko osadzone brwi, kończy się opadnięciem brwi zamiast wygładzeniem bruzdy.
Osobna praca anatomiczna z badaniem sekcyjnym wyznacza punkty wkłucia w mięsień marszczący brwi na podstawie zewnętrznych punktów odniesienia. Cel autorów jest praktyczny: im dokładniej opisana anatomia okolicy, tym mniejsze ryzyko opadnięcia powieki i nieprawidłowego ustawienia brwi. Nie znaczy to, że ryzyko da się usunąć — część zmienności anatomicznej jest niewidoczna z zewnątrz, o czym mówi sekcja o skutkach ubocznych.
To rozróżnienie decyduje o doborze metody. Zmarszczka dynamiczna pojawia się przy marszczeniu brwi i znika w spoczynku — tu rozluźnienie mięśnia rozwiązuje problem u źródła. Zmarszczka utrwalona jest widoczna także wtedy, gdy twarz jest rozluźniona, bo bruzda została wpisana w strukturę skóry.
Badania pokazują, że toksyna botulinowa poprawia też zmarszczki widoczne w spoczynku, ale w mniejszym stopniu: metaanaliza dała dla nich ryzyko względne 5,88, wobec 33,54 dla oceny ogólnej. Pomiar trójwymiarowy uściśla to jeszcze bardziej — nieregularność powierzchni w spoczynku spadła o 17% po trzydziestu dniach i 24% po dziewięćdziesięciu.
Wniosek nie jest zniechęcający, tylko precyzujący. Przy bruździe utrwalonej rozluźnienie mięśnia jest krokiem pierwszym, a nie całą odpowiedzią — i lepiej powiedzieć to przed zabiegiem.
Źródła kolejno: PMID 23106853 (metaanaliza czasu działania, 621 osób), PMID 38506148 (randomizowane badanie fazy II, 154 osoby), PMID 36099476 (przegląd systematyczny z metaanalizą i analizą sekwencyjną). Szczyt działania wypada między 30. i 60. dniem (PMID 37499082).
To powikłanie najczęściej opisywane w tej okolicy. Mechanizm jest znany: substancja rozprzestrzenia się miejscowo i osłabia mięsień dźwigacz powieki górnej. Objaw pojawia się między trzecim i czternastym dniem po podaniu.
Ustępuje samoistnie, wraz z zanikaniem działania preparatu. Można go częściowo złagodzić kroplami do oczu z apraklonidyną lub oksymetazoliną, a w części przypadków także precyzyjnym podaniem w mięsień okrężny oka.
Najciekawsza część tej pracy to badanie sekcyjne. Pokazało, że u części osób istnieje otwór nadoczodołowy — anatomiczne przejście prowadzące z okolicy brwi wprost pod strop oczodołu, wzdłuż pęczka nerwowo-naczyniowego. U innych osób tego przejścia nie ma. To wariant budowy kostnej, którego nie da się stwierdzić z oglądu twarzy, a który tłumaczy, dlaczego to samo postępowanie u dwóch osób może dać różny wynik.
Dlatego warto postawić sprawę jasno: opadnięcie powieki należy do znanego, opisanego ryzyka tego zabiegu i samo jego wystąpienie nie oznacza, że coś zostało zrobione źle. Autorzy przeglądu podają, że jest ono częstsze u osób wykonujących takie zabiegi rzadziej — ale wyciągają z tego wniosek szkoleniowy, czyli że znajomość anatomii tej okolicy obniża ryzyko, a nie wniosek o winie w konkretnym przypadku. Zmniejszyć ryzyko można, sprowadzić je do zera — nie.
Druga grupa powikłań wynika z zaburzenia równowagi między mięśniami podnoszącymi i obniżającymi brwi. Efektem może być opadnięcie brwi albo ich nienaturalne, kątowe uniesienie. Prace anatomiczne wiążą to ze zmiennością masy i układu mięśni między osobami: u kogoś z silnym mięśniem czołowym albo nisko osadzonymi brwiami ta sama dawka daje inny efekt niż u kogoś innego. Stąd zalecenie doboru indywidualnego zamiast gotowego schematu.
W pilotażu, w którym podawano preparat wyłącznie w okolicę gładzizny, położenie brwi nie zmieniło się mimo istotnej poprawy zmarszczek czoła. To sugeruje, że zakres podania ma znaczenie — ale grupa liczyła 18 osób, więc traktujemy ten wynik jako sygnał.
W randomizowanym badaniu fazy II z dawką podwojoną zaobserwowano 36 zdarzeń niepożądanych: 32 łagodne, 4 umiarkowane, żadne poważne. W przeglądzie badań z dawkami od dwóch do pięciu razy wyższymi od rejestracyjnych nie odnotowano wzrostu liczby zdarzeń niepożądanych, choć autorzy zaznaczają, że danych jest wciąż niewiele.
W badaniach rejestracyjnych dwa najczęstsze zdarzenia niepożądane to ból głowy i opadnięcie powieki. Preparat był ogólnie dobrze tolerowany.
Najpierw sprawdzamy, czy bruzda jest widoczna w spoczynku. To rozróżnienie decyduje o metodzie i o tym, co realnie obiecujemy — bo na zmarszczki statyczne efekt jest wyraźnie mniejszy niż na dynamiczne.
Masa i układ mięśni różnią się między osobami, a część budowy kostnej jest niewidoczna z zewnątrz. Dobór dawki i punktów wkłucia do konkretnej twarzy obniża ryzyko opadnięcia powieki i brwi — obniża, a nie znosi.
Szczyt działania wypada między 30. i 60. dniem, a poprawa zmarszczek w spoczynku pogłębia się do 90. dnia. Ocena po tygodniu nie ma sensu — i tak samo nie ma sensu dopłacanie wtedy do dawki.
Mediana to około czterech miesięcy przy dawce standardowej. Wyższa dawka wydłuża efekt o około 35 dni w badaniu randomizowanym. Mówimy te liczby wprost, żeby nie budować oczekiwania rocznego efektu.
Podstawa kolejno: PMID 26313835 i 30311033, PMID 23846022 i 35448877, PMID 37499082, PMID 23106853 i 38506148.
To pionowa bruzda albo dwie bruzdy między brwiami, powstające od pracy mięśni marszczących brwi i mięśnia podłużnego nosa. W piśmiennictwie medycznym nazywa się ją zmarszczką gładzizny. Potocznie funkcjonuje też zapis „lwia zmarszka” oraz nazwy „zmarszczka między brwiami” i „lwia bruzda” — chodzi o to samo miejsce.
Metaanaliza czterech badań fazy III na 621 osobach podaje medianę 120 dni dla zmarszczek dynamicznych i 131 dni w spoczynku, przy standardowej dawce 20 jednostek. Ponad połowa osób odpowiadających na leczenie utrzymała korzyść przez cztery miesiące. Przy leczeniu całej górnej twarzy dawką łączną 64 jednostek powrót do stanu wyjściowego następował po 182 dniach.
Tak, ale mniej spektakularnie, niż to bywa przedstawiane. W randomizowanym badaniu fazy II podwojenie dawki do 40 jednostek dało medianę 183 dni wobec 148–149 dni przy 20 jednostkach — czyli około 35 dni więcej, nie dwa razy dłużej. Przegląd badań z dawkami od dwóch do pięciu razy wyższymi podaje medianę około dziewięciu miesięcy bez wzrostu liczby zdarzeń niepożądanych, ale wszyscy autorzy tej pracy są płatnymi konsultantami producenta i czytamy ją ostrożnie.
Działanie zaczyna się szybko, a szczyt wypada między trzydziestym i sześćdziesiątym dniem. Obiektywny pomiar trójwymiarowy pokazał, że poprawa zmarszczek widocznych w spoczynku pogłębia się między trzydziestym i dziewięćdziesiątym dniem — z 17% do 24%. Ocena wyniku po tygodniu jest więc przedwczesna.
Najczęstsze przyczyny to trzy. Pierwsza: zmarszczka jest już statyczna, czyli widoczna w spoczynku — wtedy rozluźnienie mięśnia poprawia ją tylko częściowo, bo bruzda jest wpisana w skórę. Druga: anatomia. Prace anatomiczne pokazują, że masa i układ mięśni różnią się między osobami, a dawka i punkty wkłucia muszą być dobrane indywidualnie. Trzecia: zbyt niska dawka wobec siły mięśnia.
Może, i jest to najczęściej opisywane powikłanie w tej okolicy. Powstaje przez miejscowe rozprzestrzenienie się substancji na mięsień dźwigacz powieki górnej. Pojawia się między trzecim i czternastym dniem po podaniu i ustępuje samoistnie wraz z zanikaniem działania preparatu. Można je częściowo złagodzić kroplami do oczu z apraklonidyną lub oksymetazoliną.
Nie. To znane i opisane w piśmiennictwie ryzyko tej procedury, wpisane w jej charakter. Badanie sekcyjne pokazało, że część osób ma otwór nadoczodołowy, czyli anatomiczne przejście z okolicy brwi pod strop oczodołu, a część go nie ma — i że nie da się tego stwierdzić z oglądu twarzy. Do tego dochodzi zmienna masa i układ mięśni, opisane w osobnej pracy anatomicznej. Znajomość anatomii, dobór dawki i punktów wkłucia obniżają ryzyko i dlatego mają znaczenie — ale nie sprowadzają go do zera. Jeżeli powikłanie wystąpi, właściwą reakcją jest kontakt z gabinetem i postępowanie łagodzące, a nie szukanie winnego.
To zależy od tego, co widać w spoczynku. Zmarszczka wyłącznie dynamiczna, czyli pojawiająca się przy marszczeniu brwi, jest wskazaniem dla toksyny botulinowej — tu dowody są najmocniejsze i rozstrzygnięte. Bruzda widoczna także w spoczynku wymaga zwykle postępowania łączonego, bo samo rozluźnienie mięśnia jej nie wypełni. Okolica gładzizny jest przy tym jedną z najbardziej wymagających dla wypełniaczy pod względem bezpieczeństwa naczyniowego, dlatego decyzję podejmuje lekarz po ocenie.
Nie ma dla nich dowodów porównywalnych z toksyną botulinową — a to nie to samo, co stwierdzenie, że nie działają. W bazach medycznych nie znaleźliśmy badań randomizowanych oceniających te metody w tej okolicy. Zapytania o nie są bardzo częste, więc mówimy wprost: brak dowodów, nie dowód braku skuteczności.
Możliwe, że tak. Prospektywny pilotaż na 18 osobach pokazał, że podanie preparatu wyłącznie w okolicę gładzizny obniżyło nasilenie zmarszczek czoła z 3,0 do 1,0 w skali oceny i zmniejszyło przesunięcie skóry czoła z 37,2 mm do 17,9 mm, bez zmiany położenia brwi. Wyjaśnieniem jest równowaga między mięśniami podnoszącymi i obniżającymi brwi. To jednak mała grupa i pojedyncza praca.
Tak, trzy z trzynastu. W jednej pracy wszyscy autorzy są płatnymi konsultantami producenta, dwa badania są badaniami producenta, a dwie kolejne prace mają autorów z deklarowanym powiązaniem. Zaznaczamy to przy każdej pozycji, bo to jedna z zasad tej sekcji. Najmocniejszy dowód na samą skuteczność — metaanaliza z analizą sekwencyjną na 8 369 osobach — powiązania z branżą nie ma.
Wyszukiwanie: PubMed/MEDLINE oraz Europe PMC, 13.08.2026. Status wycofania każdej pozycji sprawdzony przez esummary — 13 z 13 pozycji aktualnych, zero wycofanych.
Korektę zmarszczek mimicznych wykonują u nas lekarze. Ocena typu zmarszczki, dobór dawki i punktów wkłucia to część konsultacji — nie schemat stosowany u każdej osoby.
00-116 Warszawa · naprzeciwko Pałacu Kultury i Nauki
tel. 500 53 30 30
